Nieśmiałe dziecko a lęk społeczny

Nieśmiałość to nie wada charakteru

Zacznijmy od czegoś, co w gabinecie powtarzamy rodzicom niemal na każdej konsultacji: nieśmiałości samej w sobie nie traktujemy jako problemu do naprawienia. Bywa po prostu sposobem bycia w świecie — ostrożniejszym, wolniejszym na starcie, uważniejszym na to, co dzieje się dookoła. Dziecko, które przez pierwsze dwadzieścia minut na placu zabaw stoi z boku i obserwuje, nie jest zepsute. Ono zbiera dane.

Część rodziców mówi nam o poczuciu winy: „może za mało go wypychałam", „może za bardzo go chroniłam". Chcemy powiedzieć wprost — temperament dziecka nie jest niczyją winą. Przyjmuje się, że dzieci różnią się temperamentem, także wrażliwością na nowe sytuacje. W naszym doświadczeniu to nie jest kwestia tego, co rodzic zrobił albo czego nie zrobił.

Rodzice zgłaszają się do nas najczęściej wtedy, gdy widzą, że dziecko zaczyna rezygnować z rzeczy, na których mu zależy. Czy to nieśmiałość, czy coś więcej — tego nie rozstrzyga się z artykułu, tylko na spotkaniu ze specjalistą, który widzi dziecko na żywo.

Na co warto patrzeć

Nie ma testu, który rodzic mógłby przeprowadzić w domu. Jest za to obserwacja — i ona ma wartość, bo to Ty widzisz swoje dziecko codziennie. Rzeczy, o których rodzice opowiadają nam na konsultacjach:

• Świat dziecka się zawęża. Kiedyś chodziło na zajęcia, teraz nie chce. Kiedyś miało dwóch kolegów, teraz żadnego. Lista miejsc, do których „nie idzie", rośnie zamiast maleć.
• Dziecko rezygnuje z rzeczy, które lubi. Uwielbia piłkę, ale nie pójdzie na trening, bo trzeba przebrać się przy innych.
• Odezwanie się na forum kosztuje bardzo dużo. Odpowiedź przy tablicy albo pytanie do pani w sklepie kończą się płaczem, mdłościami albo długim napięciem przed i po.
• Wieczory i poranki są trudne. Dziecko wraca do tego samego: „a co jak się pomylę", „a co jak się będą śmiać".
• Ciało reaguje. Bóle brzucha, głowy, nudności pojawiające się w powiązaniu z sytuacjami społecznymi.

Ważne zastrzeżenie do ostatniego punktu: nawracające bóle brzucha, głowy czy nudności u dziecka zawsze warto najpierw skonsultować z pediatrą. Ciało dziecka nie jest metaforą i nie zakładamy z góry, że „to na pewno stres".

I zastrzeżenie do całej listy: to nie jest narzędzie diagnostyczne ani lista objawów do odhaczania. Lęku społecznego — ani żadnej innej trudności — nie rozpoznaje się z artykułu. Nie ma też progu, który rodzic mógłby sam sobie ustawić: „już wystarczająco" albo „jeszcze nie". Jeśli cokolwiek z tego Cię niepokoi, to wystarczający powód, żeby zapytać specjalistę. Nie po to, żeby usłyszeć wyrok, tylko po to, żeby ktoś spojrzał na to razem z Tobą.

Czego lepiej nie robić — i co powiedzieć zamiast tego

To pytanie wraca w rozmowach z rodzicami: „to co ja mam mówić?". Kilka rzeczy, które w naszym doświadczeniu bywają nieprzydatne — i propozycje zamienników. Potraktuj je jako inspirację, a nie instrukcję: Ty znasz swoje dziecko, my nie.

Zamiast tłumaczyć się za dziecko

„Ona jest nieśmiała, ona nie mówi" — powiedziane przy dziecku, do obcej osoby. Bywa, że dziecko dostaje wtedy gotową etykietę i rolę do odegrania. Spróbuj po prostu poczekać kilka sekund dłużej, zanim odpowiesz za nie. Jeśli nadal milczy — nic się nie stało, można zostawić temat.

Zamiast „nie ma się czego bać"

To zdanie może zabrzmieć jak zaprzeczenie temu, co dziecko właśnie czuje. Bliżej nam do: „Widzę, że to dla ciebie trudne. Jestem obok" albo „Nie musisz nic mówić. Możemy po prostu tam być".

Zamiast „przecież nikt się nie będzie śmiał"

Tego nie wiemy — a dziecko czasem wie lepiej. Zdarza się, że za wycofaniem stoi realne doświadczenie: wyśmianie, wykluczenie, przemoc rówieśnicza. Zanim zapewnisz, że strach jest bezpodstawny, warto zapytać: „Coś się wydarzyło? Opowiesz mi?". Czasem odpowiedź zmienia całą sprawę.

Zamiast nagradzania za odwagę

W naszym doświadczeniu nagroda za przywitanie („jak się przywitasz, to dostaniesz lody") bywa dla dziecka dodatkową presją. Bliżej nam do zauważania bez oceny: „Podszedłeś. Widziałam".

Małe kroki — i dlaczego warto ustalać je z kimś

W naszej pracy z lękiem u dzieci sięgamy m.in. po ideę stopniowego oswajania: zamiast jednego wielkiego skoku („idź i zamów sobie sam") — seria bardzo małych kroków, w tempie, które dziecko jest w stanie unieść. Najpierw stoisz obok przy kasie. Potem dziecko podaje monetę, a Ty mówisz. Potem dziecko mówi jedno słowo. I tak dalej.

Brzmi prosto i czasem naprawdę takie jest. Mamy tu jednak zastrzeżenie: bywa, że przetrzymanie protestu dziecka za wszelką cenę, w imię zasady „nie wolno się cofać", nie pomaga. Wielkość kroków i moment, w którym warto zwolnić, łatwiej dobrać razem ze specjalistą niż samemu — i łatwiej niż z artykułem, który nie widzi Waszej sytuacji.

Dwie rzeczy, które możesz robić spokojnie już od dziś:

• Nie zmuszaj i nie ratuj automatycznie. Gdzieś pomiędzy „musisz się przywitać" a odpowiadaniem za dziecko jest miejsce na po prostu bycie obok.
• Zauważaj podejścia, nie tylko sukcesy. To, że dziecko weszło na salę i wyszło po pięciu minutach, też się liczy.

Jak pracujemy z tym u nas

W Tarapatach pierwszy kontakt to wstępna konsultacja — spotkanie, na którym wspólnie ustalamy plan wsparcia. Jej przebieg zależy od wieku dziecka i od tego, z czym przychodzicie. Nasze motto brzmi „Najpierw rozumiemy, potem pomagamy" i staramy się traktować je poważnie: zanim zaproponujemy jakąkolwiek formę pracy, chcemy zobaczyć, co się u Was dzieje.

Kto poprowadzi pracę z Waszym dzieckiem i w jakiej formie, ustalamy na konsultacji, a nie z góry. Skład naszego zespołu i zakres usług znajdziesz na stronie. Bywa, że sensowniejsza okazuje się praca z całą rodziną, a bywa, że forma grupowa — w zajęciach grupowych pracę prowadzi dorosły, który dba o zasady pracy grupy.

Aktualne stawki i szczegóły organizacyjne znajdziesz w cenniku — jest tam m.in. informacja o dokumentach, które wystawiamy, w tym o informacji opisowej o dziecku. Jeśli coś jest niejasne, najprościej zapytać nas bezpośrednio przez formularz kontaktowy. Jeśli zastanawiasz się, jak w ogóle powiedzieć dziecku o spotkaniu, może przydać się tekst o tym, jak przygotować dziecko do wizyty.

Kiedy nie czekać

Są sytuacje, w których nie warto zastanawiać się, czy „to już". Jeśli dziecko mówi o tym, że nie chce żyć, że chciałoby zniknąć, albo zauważasz ślady samookaleczeń — nie czekaj na termin w gabinecie i nie zostawaj z tym sam.

Poza sytuacjami kryzysowymi: nie musisz mieć pewności, żeby przyjść. Nie musisz mieć listy objawów ani „wystarczająco poważnego" powodu. Część rodziców mówi nam na wejściu: „może niepotrzebnie panikuję". A nawet jeśli okaże się, że to po prostu temperament i wszystko jest w porządku, to też jest informacja, z którą łatwiej się żyje. Jeśli chcesz porozmawiać, umów wstępną konsultację.

Jeśli szukasz szerszego kontekstu, może przydać się też tekst o tym, kiedy zgłosić się do psychologa dziecięcego, oraz o lęku u dziecka.

Najczęstsze pytania