Stres szkolny — jak pomóc dziecku?

Stres szkolny to nie kaprys

„Jemu się po prostu nie chce” — takie zdanie słyszymy od rodziców zmęczonych porannymi awanturami. Kiedy rozmawiamy dłużej, bywa, że pod niechęcią siedzi coś innego: napięcie przed pytaniem na forum, wstyd przed klasą albo przekonanie „i tak nie dam rady”.

Samo napięcie nie musi być wrogiem. Umiarkowany stres przed sprawdzianem bywa mobilizujący — choć to bardzo zależy od dziecka i od sytuacji. Jeśli napięcie utrzymuje się tygodniami — jest w niedzielę wieczorem, w poniedziałek rano i w czwartek po lekcjach — warto skonsultować to ze specjalistą; tego, gdzie przebiega granica, artykuł nie rozstrzygnie. Dziecku bywa wtedy trudniej skupić się na nauce, bo dużo uwagi pochłania samo radzenie sobie z napięciem.

Chcemy powiedzieć wprost jedną rzecz: stres szkolny dziecka nie jest dowodem na to, że rodzic gdzieś zawiódł. Dzieci różnią się wrażliwością, klasa i szkoła to osobny świat, a nawet bardzo ciepły dom nie jest tarczą na wszystko.

Sygnały, które warto zauważyć

W gabinecie rzadko słyszymy od dziecka „jestem zestresowany” — częściej opisują to rodzice, patrząc na zachowanie. Rodzice, z którymi pracujemy, opowiadają nam między innymi o:

• bólu brzucha lub głowy w dni szkolne, słabnącym w weekend,
• kłopotach z zasypianiem w niedzielę wieczorem,
• wybuchach złości o drobiazgi zaraz po powrocie ze szkoły,
• zdaniach o sobie w rodzaju „jestem głupi”, „i tak mi nie wyjdzie”,
• wycofaniu z zajęć, które wcześniej dziecko lubiło,
• powrocie zachowań z młodszego wieku — lęku przed spaniem samemu, przytulaniu się „jak maluch”.

Ważne zastrzeżenie: tej listy nie da się użyć jak testu. Powtarzające się dolegliwości ciała warto najpierw pokazać lekarzowi — dopiero gdy lekarz po zbadaniu dziecka nie wiąże ich z chorobą, sensowne bywa szukanie przyczyn w emocjach. A tego, czy to, co widzicie, jest przejściowym napięciem, artykuł nie rozstrzygnie — rozpoznanie stawia specjalista w kontakcie z dzieckiem. To sygnał, żeby skonsultować się ze specjalistą. Więcej o tym, jak niepokój wygląda u dzieci, piszemy w tekście o lęku u dziecka.

Co powiedzieć, gdy dziecko już mówi

Zamiast pocieszania — nazwanie

Odruch „nie przesadzaj, to tylko sprawdzian” wypływa z troski, ale bywa, że dziecko odbiera takie zdanie jako sygnał, że jego przeżycie jest za duże i że rozmowa się skończyła. Zdania, które w gabinecie sprawdzają się nam lepiej:

• „Widzę, że to dla ciebie ważne. Opowiedz mi, co się dzieje.”
• „Brzmi, jakby to był naprawdę ciężki dzień.”
• „Nie musisz mieć na to pomysłu. Ja też nie mam od razu. Pomyślimy razem.”
• „Możesz dostać jedynkę i nadal być kimś, kogo kocham.”

Pytania, które otwierają

Bywa, że pytanie „Jak było w szkole?” nie otwiera rozmowy. Czasem lepiej działa coś węższego: „Co było dziś najtrudniejsze?”, „Z kim byłeś na przerwie?”, „Co cię dziś rozśmieszyło?”. I jeszcze jedno: rozmowa w aucie albo przy krojeniu warzyw bywa łatwiejsza niż rozmowa twarzą w twarz.

Czego lepiej unikać

• Odpytywania na progu. Dziecko wraca przeciążone. Rodzice opowiadają nam, że pytania o oceny w pierwszej minucie po wejściu kończą się awanturą.
• Przedłużania pożegnania. Bywa, że krótsze pożegnanie jest dla dziecka łatwiejsze — w naszym doświadczeniu przeciąganie rozstania potrafi podbić napięcie po obu stronach. To jednak zależy od dziecka i warto sprawdzić to ze specjalistą. Jeśli rozstania są dramatyczne mimo prób, to sygnał do konsultacji.
• Zwalniania ze wszystkiego. Jeden dzień w domu bywa mądry. Z naszego doświadczenia w gabinecie dłuższe unikanie bywa trudniejsze do odwrócenia. Jeśli jednak dziecko potrzebuje przerwy albo dzieje mu się w szkole krzywda, decyzję warto podjąć ze specjalistą, a nie według reguły z internetu.
• Porównywania. „Siostra w twoim wieku…” — dziecko może usłyszeć przede wszystkim drugą część zdania, tę o sobie.

Kiedy nie warto czekać

Są sytuacje, w których zamiast obserwować, lepiej umówić wstępną konsultację:

• napięcie utrzymuje się tygodniami mimo waszych starań,
• dziecko zaczyna odmawiać wyjścia do szkoły,
• wycofuje się z kontaktów z rówieśnikami,
• mówi o sobie w sposób, który was niepokoi,
• dolegliwości ciała wracają, a lekarz po zbadaniu dziecka nie wiąże ich z chorobą.

Osobno i najważniejsze: jeśli dziecko mówi, że nie chce żyć albo że „lepiej by było, gdyby go nie było”, albo widzicie ślady samookaleczeń — nie czekajcie i nie umawiajcie się na wizytę „za jakiś czas”. W takiej sytuacji potrzebna jest natychmiastowa pomoc.

Jak pracujemy w Tarapatach

Pierwsze spotkanie u nas to wstępna konsultacja — rozmowa o tym, co się dzieje i czego dziecko oraz rodzina potrzebują. Czasem proponujemy potem pracę z dzieckiem, czasem spotkania z rodzicami, czasem terapię rodzinną, bo bywa, że najwięcej można zrobić, patrząc na całą rodzinę, a nie tylko na dziecko.

Nie zaczynamy od gotowej odpowiedzi — najpierw chcemy zrozumieć, co dzieje się z dzieckiem i wokół niego. Dopiero potem rozmawiamy z rodzicami o tym, jaka forma wsparcia ma sens. Zakres pomocy opisujemy w dziale usług, a wstępną konsultację można umówić tutaj. O tym, jak oswoić dziecko z pierwszą wizytą, piszemy w tekście jak przygotować dziecko do wizyty.

Najczęstsze pytania